Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng - Bộ GD-ĐT Huỳnh Văn Chương trả lời phỏng vấn về Đề án tổ chức thi tốt nghiệp trung học phổ thông (THPT) trên máy tính giai đoạn 2026-2030.
Ông đánh giá thế nào về ý kiến cho rằng thi trên máy tính đồng nghĩa với thi trực tuyến, phụ thuộc vào Internet và tiềm ẩn nhiều rủi ro kỹ thuật?
Trước hết cần khẳng định, chuyển từ thi trên giấy sang thi trên máy tính là đổi mới công cụ và quy trình tổ chức thi, còn mục tiêu đánh giá chuẩn đầu ra của Chương trình giáo dục phổ thông vẫn được giữ ổn định. Nói cách khác, đây là đổi mới phương thức tổ chức kỳ thi, không phải thay đổi mục tiêu của kỳ thi.
Thi trên máy tính tạo điều kiện giảm các khâu thủ công như in sao, vận chuyển, bàn giao và chấm bài trắc nghiệm; ghi nhận trực tiếp, đầy đủ quá trình làm bài, hạn chế sai sót do con người; tổ chức nhiều ca thi với các đề thi được chuẩn hóa, bảo đảm tương đương; mở rộng dạng thức câu hỏi, từng bước sử dụng âm thanh, hình ảnh, video và mô phỏng; phân tích dữ liệu thi chi tiết để đánh giá chất lượng câu hỏi và chất lượng giáo dục.
Nhờ đó, bài thi không chỉ đo lường kiến thức mà còn có điều kiện đánh giá tốt hơn năng lực vận dụng, phân tích, giải quyết vấn đề của học sinh theo định hướng chuẩn đầu ra của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đồng thời nâng cao khả năng bảo mật, giám sát, truy vết và hậu kiểm.
Một điểm rất quan trọng là nhiều người đang hiểu nhầm thi trên máy tính là thi qua Internet. Theo mô hình đề xuất, đề thi được truyền qua kênh bảo mật của Ban Cơ yếu Chính phủ đến máy chủ tại điểm thi; thí sinh làm bài trong mạng LAN nội bộ, không kết nối Internet. Mô hình này hạn chế việc kỳ thi phụ thuộc vào đường truyền Internet và hạn chế nguy cơ tấn công trực tiếp từ môi trường Internet.
Ứng dụng công nghệ được áp dụng thế nào để vừa phát huy hiệu quả của hệ thống, vừa bảo đảm tính an toàn, khách quan và minh bạch của kỳ thi?
Một trong những định hướng quan trọng của Đề án là ứng dụng công nghệ để tự động hóa tối đa các công đoạn có thể tự động hóa, qua đó giảm thiểu sai sót và hạn chế sự can thiệp chủ quan của con người. Đồng thời, hệ thống vẫn bảo đảm cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm của cán bộ trong các khâu cần sự tham gia của con người.
Các công nghệ dự kiến được nghiên cứu, ứng dụng tập trung vào bảo mật dữ liệu, tự động hóa quy trình tổ chức thi, giám sát hệ thống, chấm thi và sử dụng AI để hỗ trợ một số công đoạn trong quá trình xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa. AI không tự quyết định nội dung đề thi và không thay thế đội ngũ chuyên gia xây dựng, thẩm định, thử nghiệm và phê duyệt câu hỏi. Câu hỏi thi vẫn phải được xây dựng, thẩm định, thử nghiệm và phê duyệt theo quy trình chuyên môn chặt chẽ.
Bên cạnh đó, Đề án cũng đặt ra yêu cầu rất cao về an toàn hệ thống. Dữ liệu đề thi và bài thi phải được mã hóa trong quá trình truyền, lưu trữ và sao lưu; hệ thống phải phân quyền truy cập theo nhiệm vụ, xác thực người vận hành, ghi đầy đủ nhật ký thao tác và có cơ chế phát hiện truy cập bất thường; dữ liệu được sao lưu theo nhiều lớp dự phòng để tránh mất bài thi khi thiết bị gặp sự cố. Việc khai thác dữ liệu sau kỳ thi phải tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin.
Đối với công nghệ nhận diện thí sinh, hiện nay Đề án mới xác định theo hướng nghiên cứu để hỗ trợ xác minh danh tính, ngăn ngừa thi hộ. Việc áp dụng phải có căn cứ pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế bảo vệ dữ liệu cá nhân và phương án xử lý khi công nghệ nhận diện sai. Công nghệ chỉ hỗ trợ cán bộ coi thi, không thay thế quyết định và trách nhiệm của người có thẩm quyền.
Khi triển khai thi trên máy tính, làm thế nào để bảo đảm công bằng giữa các thí sinh, nhất là khi có nhiều ca thi, nhiều hình thức tổ chức và điều kiện giữa các địa phương còn khác nhau, đặc biệt là các địa phương vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa?
Việc tổ chức thi trên máy tính sẽ được thực hiện theo lộ trình, chỉ áp dụng tại những địa phương, điểm thi đáp ứng đầy đủ các điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực; không triển khai đồng loạt khi điều kiện giữa các vùng chưa được bảo đảm. Học sinh phải được làm quen trước với hình thức thi; địa phương phải có phương án hỗ trợ học sinh ít có điều kiện sử dụng máy tính.
Trong giai đoạn chuyển tiếp, Đề án dự kiến tổ chức song song thi trên giấy và thi trên máy tính tại những địa phương, điểm thi đáp ứng điều kiện. Việc tổ chức phải bảo đảm tương đương về yêu cầu đánh giá và giá trị sử dụng kết quả giữa hai phương thức.
Phương án bố trí thí sinh sẽ được quy định cụ thể, công khai trước Kỳ thi và không tạo ra khác biệt về quyền lợi của thí sinh. Theo lộ trình dự kiến năm 2027, thí sinh thi trên máy tính và thi trên giấy sử dụng chung nội dung đề thi đối với các môn trắc nghiệm, khác nhau chủ yếu ở phương thức làm bài và ghi nhận kết quả.
Đối với việc tổ chức nhiều ca thi, các đề thi không nhất thiết giống hệt nhau nhưng phải tương đương về nội dung, độ khó và khả năng đo lường. Chỉ khi tính tương đương giữa các đề thi được bảo đảm thông qua ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, thử nghiệm thực tế và các phương pháp khoa học khảo thí thì mới tổ chức nhiều ca, bảo đảm thí sinh không có lợi thế hoặc bất lợi do dự thi ở một ca cụ thể.
Nhiều ý kiến cũng băn khoăn việc tổ chức nhiều ca có làm tăng nguy cơ lộ đề. Đây là rủi ro được tính toán ngay từ khâu thiết kế hệ thống. Đề thi của từng ca được lựa chọn từ ngân hàng câu hỏi đủ lớn, được mã hóa và chỉ chuyển đến điểm thi sát giờ thi qua kênh bảo mật. Các ca sử dụng đề khác nhau nhưng phải bảo đảm tương đương; đồng thời, quy trình tổ chức thi phải có các biện pháp bảo mật phù hợp với đặc điểm tổ chức nhiều ca.
Đối với các tình huống kỹ thuật như mất điện, hỏng máy hoặc lỗi phần mềm, hệ thống phải có khả năng tự động lưu bài định kỳ và ghi nhật ký thao tác; điểm thi phải có máy dự phòng, nguồn điện dự phòng và quy trình xử lý phù hợp. Mọi tình huống phát sinh phải được ghi nhận đầy đủ bằng biên bản và dữ liệu hệ thống để phục vụ hậu kiểm; đồng thời có phương án bảo đảm đủ thời gian làm bài và quyền lợi của thí sinh.
Đối với học sinh khuyết tật hoặc có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt, việc hỗ trợ sẽ được đăng ký, xác minh và bố trí trước kỳ thi, bảo đảm thí sinh tiếp cận được bài thi nhưng không làm thay đổi yêu cầu đánh giá của môn thi.
Việc tổ chức thi trên máy tính không làm thay đổi phạm vi kiến thức và yêu cầu cần đạt của chương trình. Bộ GDĐT cùng các địa phương, nhà trường sẽ cung cấp miễn phí phần mềm hoặc bài thi mẫu để học sinh thực hành. Điều quan trọng là học sinh không phải học thêm kỹ năng công nghệ phức tạp hay đầu tư thiết bị chỉ để tham gia kỳ thi.
Điều học sinh cần tập trung vẫn là kiến thức và năng lực theo Chương trình giáo dục phổ thông. Máy tính chỉ thay đổi cách làm bài, không làm thay đổi nội dung học tập và yêu cầu của kỳ thi. Bộ GDĐT sẽ phối hợp với các địa phương, nhà trường cung cấp công cụ thực hành miễn phí, để học sinh được làm quen đầy đủ trước khi tham dự kỳ thi.
