Tọa đàm đã nhận được 48 tham luận của các chuyên gia, các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, giảng viên và các sinh viên, cùng bản thảo 4 vấn đề: Cơ sở lý luận và tầm nhìn chiến lược; Thực trạng, xu hướng và biến đổi hành vi đọc trong kỷ nguyên số; Giải pháp, mô hình và kinh nghiệm phát triển văn hóa đọc trong kỷ nguyên số; Góc nhìn sinh viên.
Phát biểu đề dẫn hội thảo, PGS.TS Nguyễn Bá Chiến, Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công cho biết, đối với giáo dục đại học, đọc là nền tảng của tự học, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Người học ngày nay không chỉ tiếp thu kiến thức, mà cần từng bước trở thành chủ thể đồng kiến tạo tri thức cùng giảng viên, cùng cộng đồng học thuật thông qua trao đổi, phản biện và nghiên cứu. Vì vậy, nơi nào coi trọng văn hóa đọc, nơi đó có điều kiện nâng cao chất lượng đào tạo và phát triển học thuật bền vững.
Cũng theo PGS.TS Nguyễn Bá Chiến, công nghệ số mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, tạo điều kiện học tập linh hoạt, học tập suốt đời và kết nối học thuật rộng hơn trước đây. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là những thách thức mới: Đọc nhanh nhưng chưa sâu; tiếp cận nhiều nhưng tích lũy chưa chắc bền vững; thuận tiện hơn nhưng có nguy cơ lệ thuộc hơn. Ở một bộ phận người học đã xuất hiện tâm lý ngại đọc tài liệu gốc, ngại suy nghĩ độc lập, ngại đầu tư cho nghiên cứu nghiêm túc; thậm chí sử dụng AI không đúng cách trong học tập và nghiên cứu.
Do vậy, Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công cho rằng, vấn đề đặt ra ngày nay không phải là có dùng công nghệ hay không, mà là sử dụng công nghệ như thế nào để hỗ trợ học tập nhưng không thay thế tư duy; để mở rộng tiếp cận tri thức nhưng không làm suy giảm chiều sâu văn hóa đọc; để gia tăng hiệu quả nhưng vẫn giữ vững chuẩn mực học thuật.
Đề cập tới thực trạng đọc trong môi trường giáo dục đại học, Tiến sĩ Vũ Dương Thúy Ngà, nguyên Vụ trưởng Vụ Thư viện (Bộ VHTTDL) đánh giá, việc đọc của sinh viên đã có sự khởi sắc và đang có sự chuyển đổi hình thức đọc tài liệu truyền thống được song hành với đọc tài liệu điện tử/tài liệu số và các định dạng khác, trong đó việc đọc tài liệu điện tử/tài liệu số dần chiếm ưu thế.
Nhìn tổng thể, văn hóa đọc của sinh viên vẫn bộc lộ nhiều hạn chế đáng lo ngại. Phổ biến nhất là tình trạng đọc ít và đọc hời hợt. Thói quen đọc lướt, đọc tóm tắt, xem video thay cho đọc ngày càng phổ biến, khiến khả năng tư duy sâu, phân tích và ghi nhớ bị suy giảm. Bên cạnh đó, sự cạnh tranh của mạng xã hội và giải trí trực tuyến làm giảm thời gian dành cho sách; không ít sinh viên dành hàng giờ cho điện thoại nhưng lại khó duy trì việc đọc liên tục.
Một vấn đề khác là thiếu định hướng và kỹ năng đọc. Nhiều sinh viên chưa biết cách chọn sách phù hợp, chưa có phương pháp đọc hiệu quả (ghi chú, hệ thống hóa, phản biện), dẫn đến đọc nhiều nhưng không tích lũy được tri thức bền vững. Việc tiếp cận nguồn tài liệu học thuật chất lượng cũng còn hạn chế; không ít bạn phụ thuộc vào tài liệu tóm lược, thiếu kiểm chứng. Ngoài ra, môi trường khuyến đọc ở một số trường đại học chưa thật sự mạnh: thư viện chưa hấp dẫn, nguồn tài nguyên thông tin đặc biệt là tài liệu số còn hạn chế, nghèo nàn, hoạt động thúc đẩy đọc chưa thường xuyên.
"Từ thực trạng trên có thể thấy, văn hóa đọc của sinh viên Việt Nam hiện nay đang đứng trước ngã rẽ: một bên là cơ hội lớn từ công nghệ, một bên là nguy cơ nông hóa việc đọc", Tiến sĩ Vũ Dương Thúy Ngà đề cập.
Trong một khảo sát 122 sinh viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Dung, Phó Trưởng khoa Quản trị thông tin (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn) cho biết, có tới 53% sinh viên cho biết đọc số giúp học hiệu quả, 50% cải thiện kết quả học tập; 54% ưu tiên tài liệu số, 52,2% tự tin về năng lực đọc số. Kết quả khảo sát này cho thấy tồn tại khoảng trống năng lực với 1 nửa tự tin năng lực đọc số. Theo TS Nguyễn Thị Kim Dung, trong bối cảnh AI, khoảng chênh này có thể dẫn tới phân hóa: AI như công cụ hỗ trợ tư duy và AI như nguồn thay thế quá trình đọc.
Lấy dẫn chứng từ sức hấp dẫn của mạng xã hội đối với giới trẻ và tác động của nó tới thị hiếu của công chúng, Trung tá - Tiến sĩ Chu Quốc Dũng, Trưởng Ban biên tập Báo An ninh Thủ đô đã lấy trường hợp của bộ phim điện ảnh "Mưa đỏ". Với hiệu ứng tích cực của bộ phim, khán giả hâm mộ phim đã đổ xô săn lùng tiểu thuyết "Mưa đỏ" của nhà văn Chu Lai khiến nhà xuất bản Quân đội Nhân dân thời điểm đó in không kịp. Khách muốn mua phải đặt hàng 2-3 tuần sau mới nhận sách. Thực tế, cuốn sách này đã từng được Hội Nhà văn Việt Nam trao tặng giải A, Giải thưởng tiểu thuyết từ năm 2016 rồi. Khi phim "Mưa đỏ" trở nên nổi tiếng và viral trên mạng xã hội, cuốn sách mới được nhiều người "săn lùng". Không chỉ có "Mưa đỏ", ngay thời điểm đó, cuốn hồi ký của nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình cũng được nhiều người tìm đọc, bởi sách có những trang viết rất kỹ và "bếp núc" về Đoàn công tác của Việt Nam đã phải cân não thế nào ở Paris 1973. Lúc đó, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật cũng phải liên tục tái bản "Gia đình, bạn bè và đất nước".
Tiến sĩ Chu Quốc Dũng nhận định, một ví dụ nhỏ cho thấy "trong nguy có cơ", trong mặt trái của mạng xã hội cũng có những tích cực, chúng ta hoàn toàn có thể tận dụng để phục hồi văn hoá đọc, đặc biệt là trong sinh viên, học sinh. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu sách, mà là thiếu sự kiên nhẫn để đọc hết một cuốn sách.
Trước thực trạng của văn hóa đọc trong môi trường giáo dục đại học, Tiến sĩ Tống Đức Thảo, Phó Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học, Học viện Chính trị Quốc gia khẳng định vai trò của thầy cô trong việc định hướng, dẫn đường cho các em sinh viên, tri thức nào là chuẩn mực, nhất là trong kỷ nguyên số, các em trở thành những người đọc thông thái, biết sàng lọc thông tin, tìm sách mà đọc.
Bên cạnh giải pháp này, Tiến sĩ Nguyễn Công Dũng, Ủy viên Hội đồng biên tập chuyên trách nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật đề cao công tác tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành, nhà trường và toàn xã hội về tầm quan trọng của việc phát triển văn hóa đọc. Đặc biệt, khuyến khích mỗi gia đình, mỗi nhà trường trở thành một “không gian đọc”, nơi sách được trân trọng, gìn giữ và lan tỏa.
Từ thực tiễn góp phần phát triển văn hóa đọc trong nhà trường của Báo An ninh Thủ đô những năm qua, bằng việc xây dựng, trang bị tủ sách cho học sinh ở các trường THPT, THCS và Tiểu học, Tiến sĩ Chu Quốc Dũng, Trưởng Ban biên tập Báo An ninh Thủ đô cho rằng, văn hoá đọc không thể được tạo dựng bằng khẩu hiệu hay phong trào ngắn hạn. Nó là kết quả của một quá trình lâu dài, bắt đầu từ việc tiếp cận sách, hình thành thói quen đồng thời nuôi dưỡng động lực tự thân. Đối với trường đại học, thay vì chạy theo các hoạt động mang tính bề nổi, cần tập trung vào việc tạo ra một môi trường mà trong đó, việc đọc không bị ép buộc, mà trở thành một nhu cầu tự nhiên của mỗi sinh viên. Chỉ khi đó, văn hoá đọc mới thực sự có sức sống bền bỉ, không phải chỉ ngắn hạn trong một ngày hội, mà trong suốt hành trình học tập và trưởng thành của mỗi con người.
