Ngành kiểm sát và đôi điều rút ra từ “388”

(ANTĐ) - Sau hơn 5 năm thực hiện, Nghị quyết 388 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc Bồi thường thiệt hại cho người bị oan do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra không chỉ có ý nghĩa to lớn trong việc đảm bảo chất lượng hoạt động của cơ quan tố tụng mà còn góp phần quan trọng trong quá trình cải cách Tư pháp, đặc biệt là trong việc hoàn thiện các quy định của pháp luật về bồi thường. Những tổng kết thực tiễn trong thi hành Nghị quyết 388 của ngành Kiểm sát nói riêng và của các cơ quan tiến hành tố tụng nói chung những năm qua đã giúp cho các cơ quan Tư pháp và Quốc hội trong quá trình soạn thảo cũng như thông qua Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sẽ có hiệu lực kể từ ngày 1-1-2010 tới đây.

Theo ông Mai Anh Thông - Phó vụ trưởng Vụ Kiểm sát Điều tra án Kinh tế và chức vụ (đơn vị được VKSNDTC giao trách nhiệm xây dựng báo cáo chuyên đề thực hiện Nghị quyết 388), những vướng mắc này là do các quy định của Nghị quyết có những điểm không cụ thể và giữa quy định của Nghị quyết với các quy định của tố tụng đang có những nhận thức khác nhau. Dễ thấy nhất là trong Nghị quyết có quy định về việc những người được bồi thường trong trường hợp bị tạm giam, bị khởi tố, bị truy tố xét xử nhưng họ không thực hiện hành vi phạm tội; thế nhưng Luật tố tụng lại không có khái niệm này, mà chỉ quy định các trường hợp được đình chỉ điều tra hoặc được tòa án tuyên không tội.

Trường hợp tòa tuyên không tội thì dễ có căn cứ để áp dụng, nhưng trong trường hợp đình chỉ điều tra thì rất phức tạp vì Bộ luật Tố tụng quy định có tới 12 trường hợp đình chỉ điều tra nên việc xác định đình chỉ điều tra nào được coi là bị oan và phải bồi thường không phải là đơn giản. Mặt khác, trường hợp người có quyết định của cơ quan có thẩm quyền xác định là họ không thực hiện hành vi phạm tội, nhưng không thực hiện hành vi phạm tội ở trường hợp nào thì Bộ luật Tố tụng hình sự lại không có những căn cứ này. Cũng theo ông Thông, còn có những trường hợp trách nhiệm của người thi hành pháp luật trước những vụ, việc bị oan chưa thực sự có thái độ thành tâm. Những trường hợp này, VKSNDTC cũng đang tiến hành giải quyết.

Bên cạnh đó, còn một số vấn đề khó khăn vướng mắc khác dẫn đến một số trường hợp người bị oan khiếu kiện kéo dài hoặc khiếu kiện vượt cấp đó là việc yêu cầu bồi thường những khoản thiệt hại mà không do hoạt động tố tụng gây ra. Ví dụ như có những trường hợp bị oan xảy ra từ những năm trước đây, do sự thay đổi về thời gian, nên việc xác định mức độ, tính chất thiệt hại để bồi thường cho thỏa đáng thực sự là một vấn đề khó khăn. Hay các trường hợp bị ngân hàng phát mại các tài sản theo các hợp đồng dân sự, khi được minh oan, những người này yêu cầu phải được bồi thường các khoản thiệt hại đó; hoặc yêu cầu bồi thường các khoản chi phí cho luật sư trong quá trình tranh tụng.

Đối với các vụ, việc này, mặc dù có những điểm người bị oan có nhiều thiệt thòi trong quá trình thương lượng, nhưng trong Nghị quyết lại không quy định việc bồi thường. Một vấn đề nữa đó là việc xác định trách nhiệm của các cơ quan tố tụng trong quá trình làm oan. Trong việc điều tra, truy tố, xét xử đều có trách nhiệm của các cơ quan chức năng, thế nhưng ai là người đại diện cho tất cả các cơ quan đó bồi thường, rồi bồi thường cái gì và bồi thường bao nhiêu thì cũng còn có những vướng mắc.

Theo tổng kết của ngành Kiểm sát, qua 5 năm thực hiện Nghị quyết 388, tình trạng oan trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử đã được giảm đến mức tối thiểu. Tuy nhiên, trong thời gian tới đây khi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước có hiệu lực và đi vào thực tiễn thay thế cho Nghị quyết 388, ông Mai Anh Thông cho rằng, điều lớn nhất mà ngành Kiểm sát cũng như các cơ quan Tư pháp mong muốn là các Ủy ban của Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần có sự giải thích và hướng dẫn rõ, đặc biệt là về điều luật quy định các trường hợp được bồi thường trong lĩnh vực tố tụng. Mặc dù về cơ bản Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước tiếp thu tinh thần của Nghị quyết 388 để triển khai luật, trong đó có làm rõ hơn một số vấn đề vướng mắc, song cũng cần tiếp tục phải có sự giải thích của cơ quan có thẩm quyền để có sự nhất quán hơn về mặt nhận thức và làm sao người được bồi thường, người bị oan khi nhìn vào quy định đó, có thể thấy họ ở trong đó, chứ không chờ sự giải thích nào khác của cơ quan pháp luật.

Tính đến hết tháng 10-2009, ngành Kiểm sát đã tổ chức tiếp nhận và bồi thường được 147 trường hợp với tổng số tiền bồi thường là 8,9 tỷ đồng. Trong số này có 42 trường hợp quá trình thương lượng, bồi thường thiệt hại về vật chất không thành, người được bồi thường đã khởi kiện theo thủ tục tố tụng dân sự ra tòa án. Ngoài ra, hiện nay toàn ngành Kiểm sát còn có 18 trường hợp (hầu hết là ở Viện kiểm sát cấp huyện và cấp tỉnh) đã có đơn yêu cầu đòi bồi thường và đang trong quá trình xem xét giải quyết; trong đó có 3 trường hợp đang tiến hành thương lượng, bồi thường thiệt hại về vật chất, 4 trường hợp đã thương lượng một số lần nhưng chưa đi đến kết quả cuối cùng, và 11 trường hợp khác đang chờ hướng dẫn từ VKSNDTC. Trong số này, có những trường hợp đang gặp phải các vấn đề vướng mắc, nhất là vướng mắc giữa cơ quan Viện kiểm sát các cấp với các quy định của Nghị quyết 388.

Việt Cường